दसैं नेपाली समाजको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान, पारिवारिक एकता, सामाजिक सद्भाव र खुसी साटासाट गर्ने महान् पर्व हो। वर्षभरि आआफ्नो काममा व्यस्त रहने परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला हुने, मान्यजनबाट टीका–जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने, मीठो खाने, राम्रो लगाउने तथा आफन्तसँग आत्मीयता साट्ने अवसरका रूपमा दसैंको विशेष महत्त्व छ। तर, समयसँगै दसैं मनाउने शैली, बजारको स्वरूप र हाम्रो उपभोग गर्ने संस्कृतिमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ।

परम्परा, आत्मीयता र आस्थाको पर्व बिस्तारै किनमेल, प्रदर्शन, प्रतिस्पर्धा र अनावश्यक खर्चसँग जोडिँदै गएको देखिन्छ। उपभोक्ता अधिकारको क्षेत्रमा लामो समयदेखि काम गर्दै आएको एक अधिकारकर्मीका रूपमा मैले दसैँको बजारलाई नजिकबाट नियाल्दा यसभित्र खुसी र उत्साहसँगै अनेकौँ चुनौती पनि देखेको छु।

दसैँको वास्तविक सुन्दरता महँगा कपडा, विलासी सामान, महँगो भोजभतेर र सामाजिक सञ्जालमा प्रदर्शन गरिने तडकभडकमा होइन, आपसी प्रेम, सद्भाव, सम्मान र सन्तुष्टिमा छ। तर, आज बजारले उपभोक्ताको आवश्यकता मात्र पूरा गरिरहेको छैन, उसले उपभोक्ताको चाहना निर्माण गर्ने र कतिपय अवस्थामा अनावश्यक वस्तु किन्न प्रेरित गर्ने कामसमेत गरिरहेको छ। विज्ञापन, छुटको आकर्षण, किस्ताबन्दीको सुविधा, सामाजिक प्रतिष्ठाको प्रतिस्पर्धा र अरूले गरेजस्तै गर्नुपर्ने मनोवैज्ञानिक दबाबले उपभोग संस्कृतिलाई प्रभावित बनाएका छन्। यसले गर्दा दसैँको खुसीसँगै आर्थिक भार, ऋणको बोझ र अनावश्यक खर्चसमेत बढ्न थालेको छ।

दसैँ बजारको चमक र उपभोक्ताको वास्तविक अवस्था

दसैँ सँगै बजारमा कपडा, जुत्ता, खाद्यान्न, मिठाई, मासु, विद्युतीय उपकरण, सवारीसाधन, घरायसी सामग्री र अन्य उपभोग्य वस्तुको कारोबार बढ्छ। व्यापार व्यवसाय विस्तार हुनु, रोजगारी सिर्जना हुनु र आर्थिक गतिविधि चलायमान हुनु सकारात्मक पक्ष हुन्। चाडपर्वले उत्पादन, वितरण, यातायात, पर्यटन र सेवा क्षेत्रमा आर्थिक अवसरसमेत सिर्जना गर्छ। तर, कारोबार बढ्नु मात्रै स्वस्थ बजारको संकेत होइन। बजारमा वस्तुको मूल्य उचित छ कि छैन, गुणस्तर कायम छ कि छैन, तौल सही छ कि छैन, उपभोक्ताले सही सूचना पाएका छन् कि छैनन् र व्यवसायीले कानुनी दायित्व पूरा गरेका छन् कि छैनन् भन्ने विषय उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।

दसैँको समयमा उपभोक्ताको माग बढ्ने भएकाले केही व्यवसायीले यसलाई अतिरिक्त नाफा कमाउने अवसरका रूपमा लिने गरेको गुनासो सुनिन्छ। कतिपय अवस्थामा कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने, वस्तुको मूल्य अस्वाभाविक रूपमा बढाउने, पुराना वा म्याद गुज्रिएका सामान बिक्री गर्ने, नक्कली छुटको प्रचार गर्ने, कम तौल दिने तथा गुणस्तरहीन वस्तुलाई आकर्षक प्याकेजिङमा बिक्री गर्ने प्रवृत्तिले उपभोक्ता ठगिने जोखिम बढाउँछ। खाद्यान्न, तेल, चामल, दाल, मसला, मिठाई र मासुजस्ता दैनिक उपभोगका वस्तुमा हुने सानो अनियमितताले पनि ठूलो संख्यामा उपभोक्तालाई असर पुर्यानउन सक्छ।

अझ न्यून आय भएका परिवार, ज्यालादारीमा काम गर्ने श्रमिक, विद्यार्थी र आर्थिक रूपमा कमजोर नागरिकका लागि चाडपर्वको खर्च व्यवस्थापन गर्नु चुनौतीपूर्ण हुन्छ। दसैँमा सबैले राम्रो लगाउन, मीठो खान र परिवारलाई खुसी बनाउन चाहनु स्वाभाविक हो। तर, यही चाहनालाई सामाजिक प्रतिष्ठाको मापदण्ड बनाइयो भने चाडपर्वले दिनुपर्ने आनन्दको सट्टा आर्थिक तनाव उत्पन्न हुन सक्छ। त्यसैले दसैँ बजारको मूल्याङ्कन गर्दा व्यापारको आकार मात्र होइन, उपभोक्ताले न्यायोचित मूल्यमा सुरक्षित र गुणस्तरीय वस्तु तथा सेवा प्राप्त गरे कि गरेनन् भन्ने कुरालाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ।

उपभोक्ता अधिकारकर्मीको अनुभव : सचेतना नै ठगीविरुद्धको पहिलो सुरक्षा

उपभोक्ता अधिकारको क्षेत्रमा काम गर्दा मैले महसुस गरेको महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने बजारमा हुने सबै समस्या नियमनको कमजोरीले मात्र उत्पन्न हुँदैनन्; उपभोक्ताको असावधानी, सूचनाको अभाव र आफ्नो अधिकारप्रतिको उदासीनताले पनि ठगी गर्ने प्रवृत्तिलाई प्रोत्साहन गर्न सक्छ। त्यसैले उपभोक्ता अधिकार संरक्षणका लागि सरकार, व्यवसायी र उपभोक्ता तीनै पक्ष जिम्मेवार हुनुपर्छ।

उपभोक्ताले सामान खरिद गर्दा मूल्यसूची हेर्ने, प्याकेटमा उल्लेख गरिएको उत्पादन मिति र उपभोग्य मिति जाँच्ने, उत्पादकको विवरण तथा लेबल पढ्ने, तौल र गुणस्तरमा ध्यान दिने तथा खरिद गरेको बिल अनिवार्य रूपमा लिने बानी विकास गर्नुपर्छ। बिल लिनु सामान्य औपचारिकता मात्र होइन; वस्तुको मूल्य, खरिदको प्रमाण र उजुरी प्रक्रियामा सहयोग गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार हो। सामानमा समस्या देखिएमा वा आफू ठगिएको महसुस भएमा प्रमाणसहित सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्नुपर्छ।

उपभोक्ता अधिकारसम्बन्धी सचेतना भनेको उपभोक्तालाई सामान किन्न सिकाउनु मात्र होइन, आवश्यक वस्तु र अनावश्यक चाहनाबीच भिन्नता छुट्याउन सिकाउनु पनि हो। आकर्षक विज्ञापन देख्दैमा सामान किन्नु, ठूलो छुट लेखिएको देख्दैमा सस्तो ठान्नु वा अरूले प्रयोग गरेको वस्तु आफूले पनि खरिद गर्नैपर्छ भन्ने सोच राख्नु विवेकपूर्ण उपभोग होइन। वास्तविक छुट, वस्तुको उपयोगिता, गुणस्तर, मूल्य र आफ्नो आर्थिक क्षमताको तुलना गरेर खरिद निर्णय गर्नु नै जिम्मेवार उपभोग हो।

उपभोक्ता अधिकारकर्मीका रूपमा हाम्रो दायित्व बजारका कमजोरी औँल्याउनुमा मात्र सीमित हुँदैन। नागरिकलाई आफ्नो अधिकारबारे जानकारी दिनु, व्यवसायीलाई जिम्मेवार बनाउन प्रेरित गर्नु, नियामक निकायलाई प्रभावकारी अनुगमनका लागि दबाब दिनु र बजारमा देखिएका समस्याको समाधान खोज्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। उपभोक्ताले अधिकार माग्न सक्ने वातावरण र व्यवसायीले इमानदारीपूर्वक व्यापार गर्नुपर्ने संस्कार निर्माण भएमा मात्र बजारमा विश्वासको वातावरण स्थापित हुन्छ।

उपभोगको संस्कृति : आवश्यकताभन्दा प्रदर्शन ठूलो नबनोस्

हाम्रो समाजमा दसैँका बेला नयाँ कपडा लगाउने, मीठो खाने र परिवारका सदस्यलाई उपहार दिने परम्पराको आफ्नै सांस्कृतिक महत्त्व छ। तर, परम्परा र प्रदर्शनबीचको अन्तर बुझ्न आवश्यक छ। परम्पराले आत्मीयता बढाउँछ, प्रदर्शनले प्रतिस्पर्धा बढाउन सक्छ। परम्पराले परिवार जोड्छ, अनियन्त्रित खर्चले परिवारलाई ऋणको बोझमा पार्न सक्छ।

कसैले आफ्नो आम्दानीअनुसार दसैँ मनाउँछ भने उसलाई कम खर्च गरेको भन्दै कमजोर ठान्नु हुँदैन। त्यस्तै, कसैले महँगो सामान किन्न सक्यो भन्दैमा उसको दसैँ अरूको भन्दा उत्कृष्ट भएको मान्न मिल्दैन। दसैँको खुसीलाई आर्थिक हैसियतसँग तुलना गर्ने प्रवृत्तिले समाजमा असमानताको अनुभूति बढाउन सक्छ। बालबालिकालाई पनि चाडपर्व भनेको महँगो खेलौना, नयाँ मोबाइल वा ब्रान्डेड कपडा प्राप्त गर्ने अवसर मात्र होइन, परिवारसँग समय बिताउने, मान्यजनको सम्मान गर्ने, सहयोग बाँड्ने र संस्कार सिक्ने समय हो भन्ने कुरा बुझाउनुपर्छ।

जिम्मेवार उपभोगको अर्थ खर्च नगर्नु होइन। यसको अर्थ आफ्नो आवश्यकता, आम्दानी, वस्तुको गुणस्तर र वातावरणीय प्रभावलाई विचार गरेर खर्च गर्नु हो। स्थानीय उत्पादन, स्वदेशी वस्तु र स्थानीय उद्यमीलाई प्राथमिकता दिँदा देशभित्रको उत्पादन तथा रोजगारीलाई सहयोग पुग्न सक्छ। आवश्यकताभन्दा बढी खाद्यान्न खरिद गरेर खेर फाल्नु, प्रयोग नगर्ने सामान थुपार्नु, अत्यधिक प्लास्टिक प्रयोग गर्नु र चाडपर्वपछि ठूलो मात्रामा फोहोर उत्पादन गर्नु पनि असन्तुलित उपभोगका उदाहरण हुन्। त्यसैले यस वर्षको दसैँदेखि नै आवश्यकताअनुसार खरिद गर्ने, खाद्यान्नको सदुपयोग गर्ने, पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने सामग्री अपनाउने र फोहोरको उचित व्यवस्थापन गर्ने बानी बसाल्नु आवश्यक छ।

सरकारको दायित्व : अनुगमन देखावटी होइन, परिणाममुखी हुनुपर्छ

दसैँ बजारलाई स्वच्छ, प्रतिस्पर्धी र उपभोक्तामैत्री बनाउन सरकारको भूमिका निर्णायक हुन्छ। चाडपर्वको समयमा बजार अनुगमनलाई औपचारिकतामा सीमित राख्नु हुँदैन। अनुगमन टोली बजारमा पुगेर केही पसलको निरीक्षण गर्ने, सामान्य निर्देशन दिने र त्यसपछि फर्किने परम्पराले मात्र उपभोक्ताको समस्या समाधान हुँदैन। अनुगमनको उद्देश्य बजारमा कानुन पालना गराउनु, गलत अभ्यास रोक्नु, उपभोक्तालाई तत्काल राहत दिनु र भविष्यमा दोहोरिन सक्ने अनियमितता नियन्त्रण गर्नु हुनुपर्छ।

सरकारले खाद्यान्न तथा अत्यावश्यक वस्तुको आपूर्ति नियमित बनाउनुपर्छ। वस्तुको कृत्रिम अभाव हुन नदिन उत्पादन, आयात, भण्डारण र वितरण प्रणालीको निगरानी गर्नुपर्छ। मूल्यसूची अनिवार्य रूपमा राख्ने व्यवस्था प्रभावकारी बनाउनुपर्छ र वस्तुको वास्तविक मूल्य, गुणस्तर तथा तौलमा देखिएका कैफियतविरुद्ध कानुनअनुसार कारबाही गर्नुपर्छ। खाद्यवस्तुको गुणस्तर परीक्षण गर्ने प्रयोगशालाको क्षमता बढाउनु, उपभोक्ता उजुरीको शीघ्र सुनुवाइ गर्नु र बजारमा अनियमितता भेटिएमा कारबाहीको नतिजा सार्वजनिक गर्नु पनि आवश्यक छ।

उपभोक्ता संरक्षणसम्बन्धी कानुन कागजमा सीमित भएर हुँदैन। सम्बन्धित निकायबीच समन्वय, पर्याप्त जनशक्ति, प्राविधिक क्षमता र राजनीतिक हस्तक्षेपबाट मुक्त निष्पक्ष अनुगमन प्रणाली आवश्यक छ। चाडपर्वमा मात्रै होइन, वर्षभरि नियमित अनुगमन हुने हो भने व्यापारीले पनि कानुन पालना गर्ने संस्कार विकास गर्छन्। बजारमा इमानदार व्यवसायीलाई प्रोत्साहन र ठगी गर्ने व्यवसायीलाई प्रभावकारी कारबाही गर्ने प्रणालीले स्वस्थ प्रतिस्पर्धालाई बलियो बनाउँछ।

व्यवसायीको जिम्मेवारी : नाफासँगै नैतिकता पनि आवश्यक

व्यापार व्यवसाय नाफा कमाउने आर्थिक गतिविधि हो। व्यवसायीले उचित नाफा कमाउनु स्वाभाविक र आवश्यक पनि छ। तर, नाफा कमाउने नाममा उपभोक्ताको स्वास्थ्य, सुरक्षा र अधिकारलाई बेवास्ता गर्न पाइँदैन। उपभोक्तालाई झुक्याएर गरिएको व्यापार क्षणिक रूपमा लाभदायक देखिए पनि दीर्घकालमा व्यवसायप्रतिको विश्वास कमजोर बनाउँछ।

इमानदार व्यवसायीले सही मूल्यमा गुणस्तरीय वस्तु उपलब्ध गराउने, वस्तुको वास्तविक विवरण दिने, मूल्यसूची राख्ने, सही तौल प्रयोग गर्ने, बिल दिने र उपभोक्ताको गुनासोको उचित सुनुवाइ गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। छुटको विज्ञापन गर्दा वास्तविक छुट दिनुपर्छ। म्याद गुज्रिएका, नक्कली वा गुणस्तरहीन वस्तुको बिक्री रोक्नुपर्छ। खाद्यवस्तु बिक्री गर्ने व्यवसायीले स्वच्छता र सुरक्षित भण्डारणमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। उपभोक्ताको विश्वासलाई आफ्नो व्यवसायको दीर्घकालीन सम्पत्ति ठान्ने व्यवसायीले मात्र दिगो सफलता हासिल गर्न सक्छन्।

यस दसैँमा बदलौँ हाम्रो उपभोग गर्ने बानी

दसैँलाई जिम्मेवार उपभोगको पर्व बनाउन घरपरिवारबाटै परिवर्तन सुरु गर्न सकिन्छ। आफ्नो बजेट बनाउने, आवश्यक सामानको सूची तयार गर्ने, मूल्य तुलना गर्ने, गुणस्तर जाँच्ने, बिल लिने र अनावश्यक खरिदबाट बच्ने बानी बसालौँ। बालबालिकालाई पैसाको मूल्य, वस्तुको उपयोगिता र बचतको महत्त्व सिकाऔँ। घरमा भएका प्रयोगयोग्य सामानलाई पुनः प्रयोग गरौँ र खाद्यान्न खेर जान नदिऔँ। छिमेकी, असहाय र आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारसँग खुसी बाँडौँ। महँगो उपहारभन्दा आत्मीय व्यवहार र सहयोगलाई प्राथमिकता दिऔँ।

उपभोक्ता अधिकारको वास्तविक अर्थ आफूले खरिद गरेको वस्तुको मूल्य मात्र थाहा पाउनु होइन; सुरक्षित वस्तु प्राप्त गर्ने, सही सूचना पाउने, छनोट गर्ने, सुनुवाइ पाउने र क्षति भएमा न्याय खोज्ने अधिकारको उपयोग गर्नु पनि हो। तर अधिकारसँगै जिम्मेवारी पनि जोडिएको हुन्छ। आफूले प्रयोग गर्ने वस्तुका विषयमा सचेत रहनु, अरूलाई हानि नपुर्याकउनु, वातावरणप्रति जिम्मेवार हुनु र कानुनसम्मत व्यवहार गर्नु उपभोक्ताको सामाजिक दायित्व हो।

अन्ततः दसैँको सफलता कति रकम खर्च गरियो, कति महँगा सामान किनियो वा कति परिकार बनाइयो भन्ने आधारमा मापन गर्नु हुँदैन। परिवारमा कति खुसी बाँडियो, सम्बन्धमा कति आत्मीयता बढ्यो, कति आवश्यकतामुखी खर्च गरियो र कति जिम्मेवार व्यवहार अपनाइयो भन्ने आधारमा दसैँको मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ।

स्वच्छ बजार, न्यायोचित मूल्य, गुणस्तरीय वस्तु, प्रभावकारी सरकारी अनुगमन, इमानदार व्यवसाय र सचेत उपभोक्ता एकअर्काका परिपूरक हुन्। यीमध्ये कुनै एक पक्ष कमजोर भएमा उपभोक्ता संरक्षणको उद्देश्य पूरा हुन सक्दैन। त्यसैले दसैँलाई ठगी, कालोबजारी, कृत्रिम अभाव र अनावश्यक उपभोगबाट मुक्त बनाउनु हामी सबैको साझा जिम्मेवारी हो।

दसैंको सन्देश केवल नयाँ किनौँ, मीठो खाऔँ र रमाऔँ भन्ने नहोस्; आवश्यकताअनुसार किनौँ, गुणस्तरीय वस्तु उपभोग गरौँ, स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गरौँ, खाद्यान्न खेर नफालौँ र खुसी बाँडौँ भन्ने पनि बनोस्।

स्वच्छ बजार, सचेत उपभोक्ता र जिम्मेवार व्यवसाय—समृद्ध तथा न्यायपूर्ण समाज निर्माणका आधार हुन्। सबैमा सुख, शान्ति, समृद्धि र जिम्मेवार उपभोग संस्कृतिको कामनासहित बडादसैँको हार्दिक मंगलमय शुभकामना।