सबैलाई सधैं चाहिने पैसा, कसका हातमा कतिबेर अडिन्छ? पैसा धेरैबेर कतै पनि अडिदैन। चलायमान भइरहने पैसाको गति रोकियो भने के होला? हामी आम्दानी गर्छौं, खर्च गर्छौं। लगानी गर्छौं। पैसा चलायमान भइरहन्छ। कतै उपभोगका लागि खर्च हुन्छ, कतै थपिएर आउनका लागि लगानी। कुनै पनि क्षेत्रमा लगानी गर्दा हाम्रा निर्णय सधैं विवेकी हुन्छन्? यसको ग्यारेन्टी छैन। कारण, सबैका लगानीले निश्चितरुपमा फाइदा मात्रै दिने हो भने नोक्सानी कसले बेहोर्छ?

मानिसहरू सधैं उपलब्ध सूचना वा जानकारीलाई अध्ययन-विश्लेषण गर्दा पाइने निष्कर्षमा आधारित रहेर मात्रै आफ्ना वित्तीय निर्णयहरू तार्किकरुपमा लिन्छन् भन्ने परम्परागत वित्तको सिद्धान्त हो। निर्णयकर्ताको मनोविज्ञान, भावना तथा संज्ञानात्मक पूर्वाग्रहहरू आदिबाट प्रभावित हुन्छ। त्यही प्रभावबाट सिर्जना हुने दबाबले कहिलकाहीँ अनपेक्षित निर्णयहरू हुन्छन्। जसलाई उसले समीक्षा गर्दा ‘अहो ! यो क्षेत्रमा लगानी गरेर गल्ती भएछ’ भनिरहेको हुन्छ। तिनै प्रभाव, जसले निर्णयमा भूमिका खेल्छन्, व्यवहारगत वित्तले प्रष्ट पार्छ। यही अवधारणाकै कारणले पछिल्लो समयमा व्यवहारगत वित्त चासोको विषय छ।

भावनात्मक, सामाजिक, संज्ञानात्मक पूर्वाग्रह वा पक्षपात आदिको प्रभावमा पर्दा मान्छेहरू कसरी वित्त बजारमा गैरतार्किक व्यवहार गर्न पुग्छन्, कारण र प्रभाव कस्ता हुन्छन् भन्ने तार्किक आधार व्यवहारगत वित्तले व्याख्या गर्छ। व्यवहारगत वित्तका अन्तर्यहरूलाई सहजताका साथ बुझ्न वा नजिकबाट हेर्न हाम्रा दैनिक जीवनमा वित्तीय कारोबारका व्यावहारिक प्रवृत्तिहरूलाई मिहिनतापूर्वक अवलोकन गरे मात्रै पनि पुग्छ।

पैसाको कारोबारमा सबैले चनाखो हुनैपर्छ। पछिल्ला समयमा वित्तीय अपराधमा संलग्न व्यक्ति तथा गिरोहले आफ्नो जाल कसरी फैलाउँछन्, कसरी लुटपाट गर्छन् भन्ने तथ्यलाई समेत मध्यनजर गर्नु हितकर हुन्छ। हामीले त्यसका अवयव बुझ्न सके बढेका वित्तीय अपराधहरू न्यूनीकरणमा समेत व्यवहारगत वित्तको बोध निकै प्रभावकारी हुन सक्छ।

अनलाइन ठगीमा पनि भावनाको प्रयोग गरिन्छ। अपराधीहरूले आकस्मिक पुरस्कार वा आपतकालीन सूचना पठाउँछन्। मानिसहरू डर र लोभबीच फस्छन्।

भावनात्मक प्रभाव

वित्तीय निर्णय गर्दा मानिसको सोचमा भावनाले ठूलो असर पार्छ। डर, लोभ, पछुतो र आशाले प्रायः तार्किक मूल्यांकनलाई पछाडि धकेल्छ। उदाहरणका लागि, सेयर बजारमा सानो अफवाह फैलिँदा धेरै लगानीकर्ताले भागदौडमा सम्पत्ति बेचिदिन्छन्। यसरी उनीहरूले घाटा भोग्छन्, तर मनोवैज्ञानिक दबाबले निर्णय सजिलो देखाउँछ।

अनलाइन ठगीमा पनि भावनाको प्रयोग गरिन्छ। अपराधीहरूले आकस्मिक पुरस्कार वा आपतकालीन सूचना पठाउँछन्। मानिसहरू डर र लोभबीच फस्छन्। बैंक खाताबाट पैसा चोरी हुने डरले उनीहरूले तुरुन्त प्रतिक्रिया दिन्छन्। ठगहरूले यस्तै कमजोर क्षणलाई अवसरका रूपमा उपयोग गर्छन्।

संज्ञानात्मक पक्षपात

मानव मस्तिष्कले सूचना सदैव वस्तुनिष्ठ रूपमा प्रशोधन गर्दैन। निर्णय गर्दा विभिन्न संज्ञानात्मक त्रुटिहरू उत्पन्न हुन्छन्। अत्यधिक आत्मविश्वास त्यसको एक उदाहरण हो। लगानीकर्ताले आफ्नो ज्ञान वा अनुभव पर्याप्त छ भन्ने विश्वास गर्छन्। परिणाममा, उनीहरूले जोखिमलाई कम आँक्छन्।

यस्तै अर्को समस्या प्रारम्भिक सूचनामा अड्किनु हो। जब कसैले कुनै मूल्य वा तथ्य सुन्छ, त्यसलाई आधार मानेर निर्णय गर्छ। नयाँ जानकारी आइपरे पनि पुरानो धारणा छोड्न गाह्रो हुन्छ। अपराधीहरूले यसलाई सजिलै प्रयोग गर्छन्। उनीहरू सुरुमा सकारात्मक तथ्य मात्र प्रस्तुत गर्छन्, पछि वास्तविकता लुकाउँछन्।

भीड पछ्याउने प्रवृत्तिले पनि ठूला समस्या ल्याउँछ। ‘सबैले लगानी गरिरहेको छ, म किन पछि पर्नु?’ भन्ने सोचले गलत निर्णय जन्माउँछ। यस्तै मानसिक दबाबमा अपराधीहरूले सजिलो सिकार भेट्छन्।

नोक्सानीको डर

पैसा गुमाउने डर मानिसको मनोविज्ञानमा गहिरो छ। यसले उनीहरूको निर्णय गर्ने क्षमता कमजोर बनाउँछ। जब नोक्सानी हुन्छ, धेरैले घाटा भएका सम्पत्ति बेच्न हिच्किचाउँछन्। बरु थोरै नाफा भएको सम्पत्ति तुरुन्त बेचिदिन्छन्।

अपराधीहरूले यस डरलाई सजिलै आफ्नो पक्षमा प्रयोग गर्छन्। उनीहरूले ‘ओटीपी नदिए खाता बन्द हुन्छ’ जस्ता धम्की पठाउँछन्। कतिपय अवस्थामा ‘तुरुन्त शुल्क नतिरे पुरस्कार छुट्छ’ भन्ने दबाब दिन्छन्। यसरी नोक्सानीको डर अपराधको प्रमुख साधन बनेको छ।

अपराधीहरूले प्रारम्भिक भ्रम सिर्जना गरेर सिकारलाई फसाउँछन्। ‘७० प्रतिशत सफलता’ भन्ने दाबीले सकारात्मक सोच पैदा हुन्छ। त्यही आधारमा मानिसले निर्णय गर्छन्, यद्यपि असफलताको सम्भावना पनि ठूलो हुन्छ।

मानसिक गणना

मानिसले पैसा स्रोतअनुसार फरक तरिकाले मूल्यांकन गर्छन्। नियमित आम्दानीलाई कडाइका साथ खर्च गर्छन्, तर अप्रत्याशित रकम सजिलै प्रयोग गर्छन्। बोनस वा पुरस्कारलाई सजिलै लगानी गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ।

ठगहरूले यस्तै सोचको फाइदा उठाउँछन्। उनीहरूले सानो शुल्क तिर्ने सर्तसहित ठूलो पुरस्कारको प्रलोभन दिन्छन्। मानिसहरूले ‘यो त बोनसबाट तिरे हुन्छ’ भनी सजिलै स्वीकार्छन्। यस्तो मानसिक गणनाले ठगीलाई सजिलो बनाउँछ।

आधारभूत पूर्वाग्रह

निर्णय गर्दा मानिस प्रारम्भिक सूचनामा अत्यधिक भर पर्छन्। एकपटक कुनै मूल्य सुनेपछि त्यसलाई सन्दर्भ विन्दु बनाउँछन्। उदाहरणका लागि, कुनै सेयर १००० रुपैयाँ थियो भने अहिले ८०० सस्तो लाग्दैन। यद्यपि वास्तविक मूल्य अझ तल हुन सक्छ।

अपराधीहरूले प्रारम्भिक भ्रम सिर्जना गरेर सिकारलाई फसाउँछन्। ‘७० प्रतिशत सफलता’ भन्ने दाबीले सकारात्मक सोच पैदा हुन्छ। त्यही आधारमा मानिसले निर्णय गर्छन्, यद्यपि असफलताको सम्भावना पनि ठूलो हुन्छ।

पुष्टिकरणको पूर्वाग्रह

मानिस आफ्नो धारणा पुष्टि गर्ने जानकारी मात्र खोज्छन्। यदि कसैले ‘यो लगानी फाइदाजनक छ’ भन्ने सुने, उनी त्यसलाई समर्थन गर्ने उदाहरण मात्र खोज्छन्। नकारात्मक तथ्यलाई बेवास्ता गर्छन्। अपराधीहरूले यस्तै प्रवृत्ति प्रयोग गर्छन्। उनीहरूले नाफा कमाएका व्यक्तिको कथा मात्र प्रस्तुत गर्छन्। आलोचकलाई बेवास्ता गरिन्छ, र सिकारले आफ्नो निर्णय सही ठान्छ। यसरी पुष्टिकरण पूर्वाग्रह अपराधलाई बलियो बनाउँछ।

वित्तीय अपराध र व्यवहारगत वित्त

आजका वित्तीय अपराधीहरू परम्परागत हतियारभन्दा बढी मनोवैज्ञानिक प्रवृत्तिमा भर पर्छन्। लोभ, डर, भीडको दबाब र आत्मविश्वास उनीहरूको प्रमुख साधन हो।

अनलाइन ठगी, सहकारी घोटाला वा झुटा पुरस्कार – सबैमा मानिसको व्यवहारगत कमजोरी उपयोग गरिएको हुन्छ। यसैले व्यवहारगत वित्त बुझ्नु केवल एकेडेमिक कुरा होइन, व्यावहारिक सुरक्षा उपाय पनि हो।

सचेतना र समाधान

वित्तीय अपराध कम गराउन वा त्यसबाट जोगिन सचेतना सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपाय हो। छिटो धनी हुने योजना प्रायः प्रलोभन मात्र हुन्छन्। विवेक प्रयोग नगरी लगानी गर्दा जोखिम बढ्छ।

शिक्षा र जनचेतना कार्यक्रममार्फत मानिसलाई यस्ता पूर्वाग्रहबारे जानकारी दिनुपर्छ। विद्यालयदेखि नै व्यवहारगत वित्तका आधारभूत कुरा सिकाउन सकिन्छ। मिडियाले निरन्तर चेतावनी दिने अभियान सञ्चालन गर्नुपर्छ।

अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष नियामक संस्थाको भूमिका हो। उपभोक्ता संरक्षणका नियम बलियो बनाउनुपर्छ। अनलाइन लेनदेन सुरक्षित बनाउन प्रविधिगत सुधार आवश्यक छ। समाजले सामूहिक रूपमा अभियान चलाए अपराध घटाउन सकिन्छ।

व्यवहारगत वित्तले देखाउँछ कि मानिस हरेक निर्णयमा तार्किक हुँदैनन्। भावना, पूर्वाग्रह र मानसिक दबाबले वित्तीय निर्णय बिगार्छ। अपराधीहरूले यही कमजोरीलाई अवसरमा बदल्छन्।

समाधान शिक्षा, सचेतना र विवेकमा छ। यदि मानिसले आफ्ना व्यवहारगत कमजोरी चिने र सुधार गरे, वित्तीय अपराधको जोखिम कम हुन्छ। यसैले व्यवहारगत वित्त बुझ्नु केवल शैक्षिक कुरा नभई जीवनोपयोगी सुरक्षा उपाय पनि हो।

(उल्लिखित विचार लेखकका निजी भएकाले आबद्ध संस्थाको प्रतिनिधित्व गर्दैनन्)