बैंकले देख्न नसकेका नयाँ ट्यालेन्टलाई लगानी गर्न भेन्चर क्यापिटल, पोषराज पाण्डेको लेख





भेन्चर क्यापिटल लगानीको एक विशिष्टीकृत माध्यम हो । खासगरी निजी क्षेत्रमा युवाको अग्रसरतामा यो अवधारणा सुरू भएको मानिन्छ । जुन क्षेत्रले तीव्र विकासको सम्भावना बोकेको छ, त्यसमा युवाको आगमन भइसकेपछि यसले गति लिएको हो । भेन्चर क्यापिटलको लक्ष्य पुँजी आर्जन गर्नु नै हो । जो वास्तविक भेन्चर क्यापिटल सञ्चालन गर्छन्, उनीहरू लगानीका लागि जहिले पनि सम्भाव्य र प्रतिस्पर्धी क्षमता बढी भएको क्षेत्रको पहिचानमा लागेका हुन्छन् ।

त्यसकारण भेन्चर क्यापिटल इन्भेस्टरहरूबाट पुँजी निर्माणमा मात्र सहयोग नपुगी यसले दक्षता–ज्ञान अभिवृद्धि र बजारीकरण तथा नेटवर्किङमा समेत सहयोग पुगिरहेको हुन्छ । बैंक तथा वित्तीय संस्थासँगको पुरानो सम्बन्ध, उत्पादन र मार्केटिङसँगको सम्बन्ध तथा अन्य इनपुट लिनसमेत भेन्चर क्यापिटलमार्फत सहयोग पुग्छ । 

एक सम्भावनायुक्त उद्यमीलाई सहयोग गर्ने उद्देश्यसहित वास्तविक भेन्चर क्यापिटलको अवधारणा अगाडि बढेको हो । सहयोग गर्ने अनेक उपाय हुन सक्छन् । त्यसमध्ये मुख्य त एउटा आइडियालाई उत्पादन तथा सेवामा परिणत गर्न यस्ता भेन्चर क्यापिटलस्टहरूले सहयोग गर्छन् । यो आर्थिक रूपमा हुन सक्छ, ज्ञान र सीपका माध्यमबाट हुन सक्छ वा नेटवर्क, यी माध्यमबाट भेन्चर क्यापिटलस्टहरूले नयाँ उद्यमीलाई सहयोग गरिरहेका हुन्छन् । 

TATA
SANIMA new
Jagdamba Steel

ऐतिहासिक रुपमा १९३९ मा पहिलोपटक यो अवधारणा अगाडि बढेको थियो । तर सम्भावना बोकेका क्षेत्रमा लगानीका लागि सहयोग गर्ने गरी सुरूआत भने दोस्रो विश्वयुद्धपछि नै भएको हो । १९५० पछि भने अमेरिकाबाट भेन्चर क्यापिटलको विकास प्रशस्त भयो । अहिले जति पनि नाम कहलिएका कम्पनी छन्, ती सबै भेन्चर क्यापिटलकै लगानीबाट अगाडि आएका हुन् । अमेजन, एप्पल, अमेरिका अनलाइन, फेसबुक, गुगल, याहु र नेटस्केपलगायत जति पनि नाम कहलिएका ब्रान्ड छन्, यी सबैले भेन्चर क्यापिटलमार्फत भएको लगानीमा तीव्र विकास गरेका हुन् । 

यी त सूचनाप्रविधिसँग सम्बन्धित प्रतिनिधिमूलक संस्था मात्र हुन् । युरोप र अहिले तीव्र विकासको क्रममा रहेको चीन र जापानमा समेत भेन्चर क्यापिटल प्रशस्त मात्रामा आएको छ । तर अमेरिकामा जस्तै ज्यादै प्रभावकारी रुपमा कम्पनी अगाडि आउन सकेका छैनन् । यद्पि बेलायतको एआरएम होल्डिङ, क्यानडाको रीचर्स इन मोसन र लक्जेम्बर्गको स्काइप पनि भेन्चर क्यापिटलकै माध्यमबाट विश्वव्यापी रुपमा फैलन सफल कम्पनी हुन् । विश्वव्यापी रूपमा हेर्ने हो भने नयाँ आइडियालाई व्यवहारमा उतारेर सेवा र उत्पादनमा रुपान्तरण गर्न भेन्चर क्यापिटलले निकै ठूलो सहयोग गरेको छ । 

नेपालको सन्दर्भमा लगानी सम्भाव्यताको विषय त्यत्ति धेरै नौलो रहेन । खासगरी मुलुकभित्र राजनीतिक स्थायित्व छ । सबै राजनीतिक दलको एजेन्डामा आर्थिक विकास र समृद्धि पहिलो प्राथमिकतामा देखिन्छ । दलहरु विकासको सन्दर्भमा निकै सचेत देखिन्छन् । अर्कोतर्फ अहिले नेपालको जनसांख्यिक संरचनामा युवाको बाहुल्य छ । युवा उमेरका मानिसको संख्या ठूलो छ । यो उमेर नै सिर्जनशील हो । जोखिम लिएर उद्यमी बन्न खोज्ने उमेर नै युवा हो । तर, यो समूहलाई नेपालमा सुरुआती पुँजीकै अभाव छ । ऊसँग लगानीका पर्याप्त उपाय छन्, तर पैसा छैन । त्यसकारण पनि नेपालमा भेन्चर क्यापिटलको सम्भावना निकै धेरै देखिन्छ । 

अहिले नेपालमा पैसा चाहियो भने बैंकमा जाने हो । सिद्धान्ततः बैंकले ऋण माग्न जाँदा धितो माग्छ । त्यसमा पनि बैंक नयाँ ग्राहकभन्दा पुराना ग्राहक, जोसँग लामो समय कारोबार भएको छ, उनीहरुसँगै बढी रमाइरहेका हुन्छन् । नयाँ लगानीकर्तालाई त्यत्ति धेरै वास्ता गर्दैनन् । त्यसकारण लगानी खोज्न समेत केही नयाँपन ल्याउनु आवश्यक छ । जसमा सम्भावना पनि छ । बैंकले आँट नगरेर, बैंकले देख्न नभ्याएका र नसकेका नयाँ ट्यालेन्टलाई मूलधारमा ल्याउने हो भने भेन्चर क्यापिटल यसमा सफल भएर निस्कन सक्छ । किनकि नेपालका बैंकहरु नयाँभन्दा परम्परगत रुपमै रमाइरहेका देखिन्छन् । 

बैंकले नपत्याएको अवस्थामा नयाँ लगानीकर्तासँग अर्को उपाय सानो पुँजीबाट व्यवसाय थाल्ने र कमाएको नाफालाई पुँजीमा रुपान्तरण गर्दै व्यवसाय बढाउने हो । तर यो निकै सुस्त गतिमा हुने प्रगति हो । सानो पुँजीले मानिससँग भएको आइडिया र बजारको सम्भावनालाई पूर्ण रुपमा कार्यान्वयन तहसम्म लैजान सक्दैन । त्यसकारण यो अन्तरलाई पूर्ति गर्न भेन्चर क्यापिटल नेपालमा आवश्यक देखिन्छ । 

यही आवश्यकता देखेरै होला, क्रमशः नेपालमा पनि भेन्चर क्यापिटल आउन थालेका छन् । नेपालमा अहिले देखिएका भेन्चर क्यापिटलमध्ये एउटा बिजनेस अक्सिजन (एक करोड ४० लाख डलर), डोल्मा (दुई करोड ५७ लाख डलर), वन टू वाच (३० लाख डलर) र त्रू नर्थ (५० लाख डलर) गरी चारवटा भेन्चर क्यापिटल नेपालमा सक्रिय रहेका छन् । यसमध्ये पनि स्टार्टअपलाई फन्ड गर्न सक्ने पुँजी भने यी भेन्चर क्यापिटलमा कम नै छ । किनकि वन टू अर्थ सबैभन्दा पुरानो भेन्चर क्यापिटल हो । यससँग भएको पुँजी सबैजसो लगानी भइसकेको छ । 

बिजनेस अक्सिजनसँग अझै पनि एक करोड २० लाख डलर र डोल्मासँग एक करोड डलर लगानीयोग्य पुँजी छ । त्रू नर्थ भने भर्खरै सुरु भएका कारण योसँग लगानीयोग्य पुँजी आउने क्रममा छ, तर पर्याप्त छैन । अहिले नेपालको भेन्चर क्यापिटलमा त्यही दुई करोड ५० लाखदेखि तीन करोड डलर मात्र पुँजी रहेको देखिन्छ । 

नेपालमा भेन्चर क्यापिटलको लगानी हरेक जसो कम्पनीमा अधिकतम नभई न्युनतम रुपमा छ । अधिकतम सेयरमा उनीहरुले लगानी गर्न सकिरहेका छैनन् । नेपालको ऊर्जा, कृषि, आतिथ्य सेवा, सूचना प्रविधि, स्वास्थ्य, पर्यटनमा पनि उनीहरुको लगानी देखिन्छ । त्यसमध्ये पनि सबैभन्दा धेरै ऊर्जा मै लगानी देखिन्छ । जलविद्युत् र वैकल्पिक ऊर्जामा उनीहरुको लगानी धेरै देखिएको छ । 

नेपालको सन्दर्भमा भेन्चर क्यापिटललाई नियमन गर्ने र हेर्ने गरी अहिलेसम्म कुनै पनि कानुन आइसकेको छैन । अहिले भएकै फरक-फरक ऐन, नियम मातहत उनीहरुले काम गरिरहेका छन् । विदेशी लगानी तथा प्रविधि हस्तान्तरण ऐन उनीहरुतर्फ आकर्षित हुने गरेको छ । किनकि अहिले नेपालमा जति पनि भेन्चर क्यापिटल छन्, उनीहरु सबैमा लगभग विदेशी लगानी नै छ । बिजनेस अक्सिजन अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषबाट प्रवर्द्धन भएको कम्पनी हो । यसमा केही लगानी डीएफआइडीको समेत छ । डोल्मा मोरिससमा मुख्यालय रहेको कम्पनी हो । यो पनि विदेशी लगानी नै हो । अरु पनि कुनै न कुनै रुपमा विदेशी लगानीकै छन् । 

यसमा औद्योगिक व्यवसाय ऐनसमेत आकर्षित गरी नियमन हुने गरेको छ । कम्पनी ऐनले यसको नियमन हुन्छ । सेबोनलाई नियमन गर्ने सेक्युरिटी ऐनले समेत यसलाई छुन खोज्छ । यसरी फरकफरक ऐनको छाताभित्र रहेर उनीहरु सञ्चालित छन् । नेपालमा लगानीको वातावरण पनि छ । युवा पनि छन् । काम गर्ने जोस र जाँगर पनि छ । आइडिया पनि छ । त्यसो भए लगानी जुटाउने यस्तो भेन्चर क्यापिटलहरु किन थोरै छन् त ? भएका भेन्चर क्यापिटलमा पनि किन लगानी कम छ त ? यसको मतलब केही न केही विषय नेपालमा छन्, जसले उनीहरुको प्रवेशलाई कठिन बनाइरहेको छ । 

यसमा पहिलो विषय उनीहरुले गर्ने लगानी गर्ने सीमा नै कम भयो । उनीहरु विदेशी लगानी तथा प्रविधि हस्तान्तरण ऐनमार्फत नेपालमा आउँदा लगानीको दायरा खुम्चिहाल्छ । औद्योगिक व्यवसाय ऐनले उद्योग भित्रमात्र दायरा खुम्चाइदिन्छ । प्रविधि हस्तान्तरण ऐनले कालोसूचीमा नपरेको कम्पनीका रुपमा यस्ता कम्पनीको दायरा खुम्च्याइदिन्छन् । अर्थात ती सर्त पूरा भएको व्यवसायमा मात्र भेन्चर क्यापिटलले मुख्य लगानीकर्ताका रुपमा लगानी गर्न सक्छन् । यसको मतलब यसको दायरा कम हुने भयो । नेपालबाहेक भारत तथा अन्य मुलुकमा अलि फराकिलो वातावरणमा उनीहरुले लगानी गरिरहेका छन् । अहिले विदेशी लगानी हुन कम्तीमा पाँच करोड हुनुपर्ने प्रावधान छ । त्यस ऐनअनुसार आयो भने उसले सानो लगानीमा स्टार्टअप व्यवसाय गर्छु भन्ने युवालाई त लगानी नै दिन नसक्ने भयो । किनकि व्यवसाय सुरु गर्नेले सिधै पाँच करोड पुँजी नजुटाउन सक्छन् । 

साथै बैंक तथा वित्तीय संस्थासम्बन्धी ऐन (बाफिया)ले समेत भेन्चर क्यापिटलको दायरा खुम्च्याएको छ । बाफियाअन्तर्गत दर्ता नभएको कम्पनीले ऋण लगानी गर्न पाउँदैन । यसको मतलब यस्ता कम्पनीले सेयर पुँजीका रुपमा मात्र लगानी गर्न सक्ने भए । ऋण लगानी गर्न नसक्ने भए । यसले ऐन नियमबाट पनि उसको गतिविधिमा नियन्त्रण छ । अर्कोतर्फ कर प्रणालीले समेत भेन्चर क्यापिटललाई सहयोग गरिरहेको छैन, जसले गर्दा उनीहरु नेपालमा फस्टाउन सकेका छैनन् । 

अर्कोतर्फ नेपालको कालोसूचीसम्बन्धी नियमले पनि भेन्चर क्यापिटललाई फस्टाउने वातवारण दिन सकिरहेको छैन । किनकि भेन्चर क्यापिटलले धेरै कम्पनीमा लगानी गर्नुपर्ने हुन्छ, त्यो पनि स्टार्टअप व्यवसायमा  । यस्ता व्यवसायमा सफल भन्दा असफल हुनेको दर बढी हुन्छ । अमेरिकामै हेर्ने हो भने १० वटा नयाँ कम्पनी दर्ता भयो भने सातवटा एक वर्षभित्रै बन्द भइसक्छन् । मात्र तीनवटा अगाडि जान्छन् भनिन्छ । पाँच वर्षसम्म निरन्तर प्रगति गर्ने कम्पनी अझै कम हुन्छ । 

त्यसकारण भेन्चर क्यापिटलिस्टहरुको लगानी त जोखिममै हुन्छ । हाम्रो प्रणालीले उनीहरुलाई ऋण प्रवाहमा रोक लगाएपछि आफैं व्यवस्थापनमा बस्ने गरी सेयरमा लगानी गर्नुपर्ने हुन्छ । यसले स्टार्टअपलाई सिकाउन र स्थापित गराउन निकै सहयोग पुग्छ । तर कुनै एउटा कम्पनीले बैंकको ऋण तिर्न सकेन भने कर्जा सूचना केन्द्रमा त्यसको नाम जाने र उसले कालोसूचीमा राखिहाल्ने नियम छ । जब एउटा भेन्चर क्यापिटल बोर्डमा रहेको कम्पनी कालोसूचीमा जान्छ, त्यसपछि उसले अन्य कुनै पनि कम्पनीबाट बैंकसँग कारोबार गर्न सक्दैन । एउटा कम्पनी फेल भए पनि उसले अर्को कम्पनीबाट त्यसलाई सल्टाउन सक्छ नि ! तर नेपालको कानुनले त्यस्तो मान्दैन । भनेपछि त स्टार्टअपका लागि दिएको रकम सधैं सफल हुँदैन । तर एउटा कम्पनी असफल हुँदैमा भेन्चर क्यापिटल बोर्डमा बसेको सबै कम्पनीमा केही गर्न नपाउने गरी हुने रोक्काले यहाँ उनीहरुले लगानीमैत्री वातावरण देख्दैनन् । 

नेपालमा भेन्चर क्यापिटल आयो, लगानी थाल्यो र उसले सम्भावना देखेको क्षेत्रमा थप लगानी ल्याउनुपर्‍यो भने उसलाई नेपालमा खासै बाटो छैन । किनकि नेपालमा पैसा भएका केही सीमित कोष छन् । कर्मचारी सञ्चय कोष, नागरिक लगानी कोष र केही बीमा कम्पनीहरुसँग अहिले पर्याप्त मात्रामा पैसा छ । तर यी संस्थाले आफ्नो लगानी निजी क्षेत्रमा विस्तार गर्नु जोखिमपूर्ण मान्छन् । उनीहरु सरकार ग्यारेन्टी बस्ने सरकारी ऋणमा मात्र लगानी गर्न इच्छुक देखिन्छन् । नत्र पैसा लगेर बैंकमा राख्छन् । यसप्रकार भेन्चर क्यापिटलले नेपालभित्र थप लगानी पाउने अर्को बलियो संस्थाको समेत साथ पाउन नसक्दा पर्याप्त लगानी जुटाउन नसक्ने अवस्था यहाँ रहन्छ । 

एउटा भेन्चर क्यापिटल सधैंभरी एउटै कम्पनीमा टाँसिएर बस्न सक्दैन । एउटा समयपछि उक्त सो कम्पनीबाट आफूले पाउने नाफा लिएर फिर्ता जान खोज्छ  । तर नेपालको एक्जिट प्रणाली वा नीति यति झन्झटिलो छ कि कम्पनीले नेपालमा लगानी त भित्र्याउन सक्छ; यहाँबाट फिर्ता जान निकै मुस्किल छ । एउटा भेन्चर क्यापिटल कुनै कम्पनीमा लगानी गरेर आयो भने उसको रकम तीन वर्षसम्म त त्यहाँ राख्नैपर्छ, निकाल्न पाउँदैन । अन्य मुलुकको उदाहरण हेर्ने हो भने लकअप पिरियड एक वर्ष मात्र राखिएको हुन्छ । कुनै देशले २० प्रतिशतसम्मलाई तीन वर्षको लकअप पिरियड राखेर अन्य लगानी लैजान सक्छ । यसले पनि भेन्चर क्यापिटलको विकासमा रोक लगाइरहेको छ । 

नेपालमा विदेशी लगानीमा स्टार्टअप बिजनेसलाई प्रवद्र्धन गर्न चाहेको हो र त्यसका माध्यमबाट धेरै युवालाई स्वरोजगार बनाउने हो भने भेन्चर क्यापिटलमैत्री ऐन, नियम आवश्यक देखिन्छ । यसमा भेन्चर क्यापिटलकै लागि लक्षित गरी विशेष ऐन ल्याउन सकिन्छ । अथवा भइरहेकै ऐन नियमलाई पनि समसामयीक परिवर्तन गरेर भेन्चर क्यापिटल फस्टाउन सक्ने वातावरण बनाउन सकिन्छ । अहिले आन्तरिक रुपमा भेन्चर क्यापिटल आउन सकेका छैनन् । 

अब स्थानीय भेन्चर क्यापिटल आउन सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । त्यसका लागि विदेशी भेन्चर क्यापिटलले नेपालमा शाखा खोल्न सक्ने गरी व्यवस्था ल्याउनु जरुरी छ । अर्कोतर्फ सरकार आफैंले पनि भेन्चर क्यापिटल सञ्चालन गरेर जहाँ निजी क्षेत्र जान सक्दैन, त्यस क्षेत्रमा सरकारको तर्फबाट लगानी गर्ने गरी सञ्चालनको वातावरण बनाउन सकिन्छ । किनकि बढी खोजिम हुने क्षेत्रमा निजी भेन्चर क्यापिटलले लगानी गर्दैन । त्यस्तो अवस्थामा सरकारी भेन्चर क्यापिटलमार्फत युवा स्वरोजगार तथा उद्यमी उत्पादन गर्न सकिन्छ । 

अर्कोतर्फ हाम्रो शैक्षिक प्रणालीमा समेत सुधार गरी अब भेन्चर क्यापिटलको माग बजारबाटै हुने वातावरण किन नबनाउने ? बजारमा माग बढ्यो भने कम्पनीहरु स्वतः आउँछन् । हिजो कक्षाकोठामा सैद्धान्तिक रुपमा सिकेको सीपलाई व्यवहारमा कसरी उतार्ने भन्नेबारे सिकाउने उचित शैक्षिक वातावरण बन्ने हो भने त्यसले पनि मुलुकमा भेन्चर क्यापिटलको विस्तारमा सहयोग पुग्ने थियो ।

(पाण्डे साउथ एसिया वाच अन ट्रेड, इकोनोमिक्स एन्ड इन्भायरोमेन्टका कार्यकारी अध्यक्ष हुन् । यो लेख सेजनको अर्थनीतिबाट साभार गरिएको हो।) 


Share this Story

   

बैंकले देख्न नसकेका नयाँ ट्यालेन्टलाई लगानी गर्न भेन्चर क्यापिटल, पोषराज पाण्डेको लेख को लागी २ प्रतिक्रिया(हरु)

Krishna Parajuli[ 2019-12-04 03:39:00 ]
Specialized Investment Fund Regulation 2019 Bhanera Security Board le lyaeko ke ho tani doctor saheb?

   हालसम्म १२ जनाले यो प्रतिक्रिया मन पराउनु भयो ।


Hari Nepali[ 2019-12-03 12:53:46 ]
जब एउटा भेन्चर क्यापिटल बोर्डमा रहेको कम्पनी कालोसूचीमा जान्छ, त्यसपछि उसले अन्य कुनै पनि कम्पनीबाट बैंकसँग कारोबार गर्न सक्दैन vaneko bank le euta firm ma dieko loan NPA vaema anya firm haruma Investment garna paudaina vane jastai dekhiyo ta.

   हालसम्म २४ जनाले यो प्रतिक्रिया मन पराउनु भयो ।


नयाँ प्रतिक्रिया पोस्ट गर्नुस

HTML tags हरु सपोर्ट गरिदैन ।
( ई-मेल गोप्य राखिने छ)

[कृपया चित्रमा (क्याप्चामा) देखिएको जस्तै शब्द तल लेख्नुहोस । रिफ्रेश गर्नका लागि चित्रमा (क्याप्चामा) क्लिक गर्नुहोस । ]

Advertisements

Most Read


bizmandu

facebook     twitter
© Copyright 2012 Bizmandu Media Pvt. Ltd. All Rights Reserved.
Ncell