तरकारीभन्दा डर विषालु : नेपाली उपभोक्ताको मनमा बढ्यो खाद्य असुरक्षाको त्रास

बिहान तरकारी किन्न चोकको पसल निस्कँदा वा बजार पुग्दा तपाइँ ढुक्कसँग गोलभेँडा, काउली वा साग छनोट गर्नुहुन्छ कि मनको कुनामा एउटा शंका बोकेर?

सामाजिक सञ्जाल, समाचार र सार्वजनिक बहसमा बारम्बार सुनिने विषादीयुक्त तरकारी, मिसावटयुक्त खाद्यान्न र असुरक्षित फलफूलका खबरले धेरै नेपाली उपभोक्ताको किनमेल गर्ने तरिका नै बदलिदिएको छ। अहिले धेरैका लागि बजारमा ताजा तरकारी खोज्नु मात्र चुनौती छैन, आफूले घर लगेको खाना वास्तवमै सुरक्षित छ कि छैन भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै जटिल बनेको छ।

नेपालजस्तो कृषिप्रधान समाजमा पछिल्ला वर्षहरूमा एउटा गम्भीर विरोधाभास देखिन थालेको छ। एकातिर हामी ‘कृषिमा आत्मनिर्भर’ हुने नारा लगाइरहेका छौं, अर्कोतिर हामीले उपभोग गर्ने खाद्य पदार्थप्रति हाम्रो अविश्वास र डर इतिहासमै सबैभन्दा उच्च विन्दुमा पुगेको छ। तरकारीमा अत्यधिक विषादी, फलफूल पकाउन प्रयोग गरिने रसायन, र मिसावटयुक्त खाद्यान्नबारे आउने समाचारले केवल हाम्रो भान्छा मात्र होइन, हाम्रो मस्तिष्कमा पनि एउटा अदृश्य द्वन्द्व सुरु गरिदिएको छ।

यो केवल ‘के खाने र के नखाने’ भन्ने छनोटको प्रश्न मात्र रहेन। यो त खाना खाइरहँदा हाम्रो शरीरमा उत्पन्न हुने ‘जैविक-प्रतिक्रिया’सँग जोडिएको गम्भीर मुद्दा बनेको छ। हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के छ भने, हानिकारक भनिएको खानाले भन्दा बढी असर त्यस खानाप्रतिको हाम्रो ‘डर’ ले पुर्‍याइरहेको त छैन?

भूडू डेथ : जब विश्वास नै घातक बन्छ
मनोविज्ञान र शरीर विज्ञानको सम्बन्ध बुझ्न सन् १९४२ मा अमेरिकी फिजियोलोजिस्ट वाल्टर ब्राडफोर्ड क्याननले प्रस्तुत गरेको ‘भूडू डेथ’को अवधारणा बुझ्नु आवश्यक छ। क्याननले अध्ययनका क्रममा के पाए भने, कतिपय आदिम समाजहरूमा यदि कसैलाई ‘तिमीलाई सराप लाग्यो वा तिम्रो मृत्यु अब निश्चित छ’ भनेर गहिरो विश्वास दिलाइयो भने, कुनै बाहिरी चोट वा विष बिना नै त्यो व्यक्तिको मृत्यु हुन्थ्यो।

यसको पछाडि कुनै अलौकिक शक्ति थिएन, बल्कि ‘अत्यधिक मानसिक तनाव’ थियो। जब मानिसको मस्तिष्कले आफूलाई अत्यन्तै असुरक्षित महसुस गर्छ, शरीरको ‘स्ट्रेस रेस्पोन्स सिस्टम’ निरन्तर सक्रिय रहन्छ। यसले गर्दा शरीरमा एड्रिनालिन र कोर्टिसोल जस्ता हर्मोनहरूको बाढी आउँछ, जसले हृदयको गति अनियन्त्रित बनाउने, रक्तचाप बढाउने र अन्ततः शरीरका महत्त्वपूर्ण अंगहरूलाई निष्क्रिय बनाइदिने काम गर्छ।

आजको सन्दर्भमा, ‘हरेक गाँसमा विष छ भन्ने गहिरो डरले मानिसको शरीरलाई त्यस्तै प्रकारको तनावपूर्ण अवस्थामा राखिरहेको छ।

नोसेबो इफेक्ट : नकारात्मक सोचको भौतिक परिणाम
चिकित्सा विज्ञानमा एउटा प्रचलित शब्द छ – ‘प्लेसिबो इफेक्ट।’ जहाँ सामान्य चिनीको चक्की खाँदा पनि ‘यो ओखती हो’ भन्ने विश्वासले बिरामी निको हुन्छ। तर यसको ठ्याक्कै उल्टो प्रभावलाई ‘नोसेबो इफेक्ट’ भनिन्छ। यदि कुनै वस्तु हानिकारक छैन, तर उपभोक्तालाई ‘यो हानिकारक छ’ भन्ने पूर्ण विश्वास छ भने, उसको शरीरले वास्तविक रूपमै नकारात्मक लक्षणहरू देखाउन थाल्छ।

उदाहरणका लागि, काठमाडौं उपत्यकाको कुनै भागमा बस्ने परिवारले बजारबाट ल्याएको काउली पकाएर खाँदै गर्दा यदि मनमा ‘यसमा त विषादी होला, यसले त क्यान्सर गराउँछ’ भन्ने डर उच्च मात्रामा पालेको छ भने खाना खाएको केही बेरमै उसलाई पेट पोल्ने, टाउको दुख्ने वा वाकवाकी लाग्ने हुन सक्छ। रोचक कुरा के छ भने, ती लक्षणहरू विषादीका कारण नभई ‘नोसेबो इफेक्ट’ का कारण उत्पन्न भएका हुन सक्छन्। मस्तिष्कले पठाएको डरको सन्देशलाई शरीरले भौतिक पीडामा अनुवाद गरिदिन्छ।

सूचनाको बाढी र ‘परसेप्सनल एन्जाइटी’
हामीकहाँ खाद्य सुरक्षासम्बन्धी चिन्ता जायज छ। कालीमाटी वा अन्य बजारमा गरिने विषादी परीक्षणका तथ्याङ्कहरूले बेलाबेला डरलाग्दो चित्र देखाउँछन्। तर, समस्या तब जटिल बन्छ जब सामाजिक सञ्जालमा आधा–अधुरो जानकारी वा ‘भाइरल’ हुने नाममा त्रास फैलाउने सामग्रीहरू पोस्ट गरिन्छन्।

यसले नेपाली उपभोक्तामा एउटा नयाँ प्रकारको मानसिक अवस्था सिर्जना गरेको छ, जसलाई ‘परसेप्सनल फुड एन्जाइटी’ भन्न सकिन्छ। यस अवस्थामा उपभोक्ताले वस्तुको वास्तविक गुणस्तरभन्दा पनि आफ्नो ‘धारणा’ का आधारमा प्रतिक्रिया दिन्छन्।
यसका केही गम्भीर प्रभावहरू नेपाली समाजमा देखिन थालेका छन्।

• लगातारको तनाव : खाना खानु एउटा आनन्दको प्रक्रिया हुनुपर्नेमा यो एउटा ‘जोखिमपूर्ण काम’ जस्तो बनेको छ।
• विश्वासको संकट : किसान, व्यापारी र सरकारप्रति उपभोक्ताको विश्वास यति खस्किएको छ कि ‘अर्गानिक’ भनिएका वस्तुलाई पनि मानिसहरू शंकाको दृष्टिले हेर्छन्।
• प्रतिरक्षा प्रणालीमा ह्रास : चिकित्सा विज्ञानका अनुसार, खाना खाँदा चिन्तित हुनुको अर्थ हो – शरीरको ‘प्यारासिम्पथेटिक नर्भस सिस्टम’ निष्क्रिय हुनु। यसले पाचन रसहरू कम उत्पादन गर्छ र शरीरले पोषक तत्व सोस्न सक्दैन।

वनको बाघ र मनको बाघ
‘वनको बाघले खाओस् नखाओस्, मनको बाघले खान्छ’ भन्ने उखान यहाँ पूर्णतः लागू हुन्छ। विषादी (वनको बाघ) ले शरीरलाई बिस्तारै क्षति पुर्‍याउँला, तर त्यो विषादीको डर (मनको बाघ) ले हाम्रो मानसिक शान्ति र दैनिक स्वास्थ्यलाई तत्कालै खाइरहेको छ।

जब हामी शंकाको भावले खाना खान्छौं, हाम्रो मस्तिष्क ‘सर्भाइभल मोड’ मा जान्छ। यस्तो अवस्थामा खाइएको पोसिलो खाना पनि शरीरका लागि अमृत बन्न सक्दैन। हामीले बुझ्नुपर्छ कि सावधानी अपनाउनु (सचेत हुनु) र डराउनु (चिन्तित हुनु) दुई फरक कुरा हुन्। तरकारीलाई सफा गर्ने, पखाल्ने वा सही स्रोतबाट किन्ने प्रयास गर्नु ‘सावधानी’ हो, तर हरेक गाँसमा मृत्यु देख्नु ‘डर’ हो।

अबको बाटो : सुरक्षित उत्पादन र विश्वास
खाद्य सुरक्षाको समस्या केवल कृषि प्राविधिक वा प्रयोगशालाले मात्र समाधान गर्न सक्दैनन्। यसका लागि तीनवटा तहमा काम हुन आवश्यक छ।

• पारदर्शी प्रणाली : सरकार र निकायहरूले विषादी परीक्षणको विवरण र मापदण्डबारे स्पष्ट र पारदर्शी सूचना प्रवाह गर्नुपर्छ। जब सूचना लुकाइन्छ वा अस्पष्ट हुन्छ, तब भ्रम र डरले ठाउँ पाउँछ।
• ट्रेसेबिलिटी : कुन तरकारी कुन ठाउँको, कुन किसानले उत्पादन गरेको हो भन्ने विवरण उपभोक्ताले थाहा पाउने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। यसले गर्दा उत्पादक र उपभोक्ताबीच एउटा मानवीय सम्बन्ध र विश्वास स्थापित हुन्छ।
• सन्तुलित सूचना प्रवाह : सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताले पनि समस्या मात्र नभई समाधानका उपायहरू र सकारात्मक प्रयासहरूलाई पनि स्थान दिनुपर्छ।

खाद्य सुरक्षा केवल पेटको मुद्दा मात्र होइन, यो मस्तिष्कको पनि मुद्दा हो। ‘भूडू डेथ’ र ‘नोसेबो इफेक्ट’ का उदाहरणहरूले हामीलाई चेतावनी दिन्छन् कि हाम्रो शरीर हाम्रो सोचाइको दास हो। यदि हामीले कृषि प्रणालीमा सुधार ल्याउन सकेनौं र उपभोक्ताको मनमा रहेको डर हटाउन सकेनौं भने, भविष्यमा हामीसँग ‘विषादीरहित खाना’ त होला, तर त्यो खाने ‘स्वस्थ मन’ हुने छैन।

तसर्थ, स्वस्थ जीवनका लागि जति शुद्ध खानाको आवश्यकता छ, त्यति नै आवश्यकता खानाप्रतिको शुद्ध र सकारात्मक दृष्टिकोणको पनि छ। सरकारले कृषि प्रणाली सुधारोस् र हामी उपभोक्ताले ‘मनको बाघ’ लाई नियन्त्रण गर्न सिकौं। किनकि, डराएर खाएको अमृतभन्दा ढुक्क भएर खाएको सामान्य भोजन शरीरका लागि बढी हितकारी हुन्छ।