जेनजी विद्रोहको राजनीतिक परिवर्तनसँग अर्थतन्त्रको साइनो : सम्भावनासँगै छन् जोखिम पनि

पञ्चायत प्रणाली पतन भएपछिदेखि हाम्रो राष्ट्र निरन्तर राजनीतिक रूपान्तरणहरूको चरणबाट गुज्रिरहेको छ, जसको सबैभन्दा ताजा रूप जेनजी क्रान्तिको रूपमा उदाएको छ। दुर्भाग्यवश, विगतका सबै राजनीतिक परिवर्तनहरू राष्ट्रलाई अत्यावश्यक रहेको ‘आर्थिक रूपान्तरण’ दिलाउन असफल रहिरहेका छन्।

आर्थिक रुपान्तरणविना मुलुकको समृद्धि सम्भव छैन। हामी सबैले मिलेर यसपटकको राजनीतिक रूपान्तरणले आर्थिक क्षेत्रलाई अपेक्षित रूपान्तरण प्रदान गरोस् भन्नुपरेको छ। जसको हामी सबैले आवश्यकता महसुस गरेका छौं, आकांक्षा राखिरहेका छौं। आर्थिक रुपान्तरण सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता टड्कारो छ।

गत भदौ २३-२४ मा नेपालमा जेनजी नेतृत्वमा भएको युवा उठान र आन्दोलनले राजनीतिक परिदृश्य मात्र होइन, अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनामा पनि गहिरो छाप छोड्ने संकेत देखाएको छ। यो आन्दोलन सरकारी नियन्त्रण, भ्रष्टाचार, रोजगारी अभाव, र युवा असन्तुष्टिका मुद्दाहरूलाई समेटेर आएका थिए।

आगामी फागुन २१ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचनले यस शक्ति परिवर्तनलाई औपचारिकता दिन पुग्ने सम्भावना छ। जसले अर्थतन्त्रका विभिन्न आयाममा नयाँ गतिको प्रेरणा वा चुनौती ल्याउन सक्छ। यहाँ हामी ती सम्भावित जोखिम र अवसरहरू एकीकृत गरेर विश्लेषण गर्ने छौँ।

१. म्याक्रो–आर्थिक पूर्वानुमान र वर्तमान स्थिति

पहिला, अहिले र नजिकको भविष्यमा नेपालको अर्थतन्त्रले कस्तो प्रदर्शन गर्नेछ भन्ने विस्तृत दृष्टि पेस गर्न आवश्यक छ।

विकास दर (कुल गार्हस्थ उत्पादन)

वर्ल्ड बैंकका ताजा ‘नेपाल डेभलपमेन्ट अपडेट’ अनुसार, नेपालको अर्थतन्त्र आर्थिक वर्ष २०२४/२५ ४.५ प्रतिशतले वृद्धि हुने अपेक्षा छ। उक्त रिपोर्टले भविष्यवाणी गरेको छ कि २०२६/२७ मा यो औसत ५.४ प्रतिशत वार्षिक वृद्धि हुनेछ। अर्कोतर्फ, एसियाली विकास बैंक(एडीबी)ले एडीओ अप्रिल २०२५ रिपोर्टमा २०२५ का लागि ४.४ प्रतिशत र २०२६ का लागि ५.१ प्रतिशत वृद्धि अनुमान गरेको छ। तर, पछिल्लो समय राजनीतिक अस्थिरताको प्रभावमा, विश्व बैंकले २०२६ का लागि वृद्धि दरलाई २.१ प्रतिशतमा झर्ने जोखिम पनि औँल्याएको छ।

मुद्रास्फीति

नेपाल राष्ट्र बैंकको रिपोर्टअनुसार, एच वन वर्ष २०२५ मा मुद्रास्फीति लगभग ५ प्रतिशत मा थियो।
दुवै एडीबी र विश्व बैंकका पूर्वानुमानहरूमा, आगामी वर्षहरूमा मुद्रास्फीति ४.४-५ प्रतिशतको दायरा मा रहने देखाइएको छ।

बचत र लगानी

नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार नेपालमा ब्रान्ड मनी (एम२) मा वृद्धि १२.५ प्रतिशत छ र निजी क्षेत्रको क्रेडिट ८.४ प्रतिशतले बढेको छ। तथापि पुँजीको गठन (ग्रस फिक्स क्यापटिल फर्मेसन) अहिले जीडीपीको लगभग २४.०७ प्रतिशत छ, जबकि राष्ट्रिय बचत दर (ग्रस नेशनल सेभिङ) लगभग ३६.२४ प्रतिशत रहेको नेपाल राष्ट्र बैंकको  रिपोर्टले जनाएको छ।

वर्ल्ड बैंकले पनि औद्योगिक वृद्धि र पुँजी परियोजनाहरूलाई बढाउन पूरै संरचनात्मक सुधारहरू आवश्यक देखाएको छ।

विद्युत उत्पादन र ऊर्जा क्षेत्र

नेपाल राष्ट्र बैंकको रिपोर्टका अनुसार, २०२४/२५ मा नेपालमा इन्स्टल गरिएको बिजुली क्षमता ३,५९१ मेगावाट पुगेको छ, जसमा ३,३९० मेगावाट हाइड्रोपावर हो। वर्ल्ड बैंकले अगाडि भविष्यवाणी गरेको छ कि १६औँ विकास योजना अन्तर्गत ऊर्जा उत्पादन र निर्यातलाई तीव्रता दिने नीतिहरूले औद्योगिक वृद्धि बढाउन सहयोग पुर्‍याउनेछ।

गरिबी दर

वर्ल्ड बैंकको ‘नेपाल डेभलपमेन्ट अप्डेट’ अनुसार अन्तर्राष्ट्रिय गरिबी (दिनमा ३.६५ अमेरिकी डलर स्तर) मा रहने मानिसहरूको अनुपात वर्ष २०२५ मा लगभग ५.५ प्रतिशत, २०२६ मा ४.८ प्रतिशत, र  २०२७ मा ४.० प्रतिशत हुने अनुमान गरिएको छ।

२. जेनजी क्रान्ति र यसको अर्थतन्त्रमा सम्भावित प्रभावहरू

अब, हामी केन्द्रित भएर हेर्छौ, जेनजी आन्दोलनले अर्थतन्त्रलाई कसरी रूपान्तरण गर्न सक्छ र भविष्यमा यसको असरहरू के हुने सम्भावना छ।

२.१ राजनीतिक स्थिरता र लगानी विश्वास

राजनीतिक परिवर्तन र अस्थिरता : जेनजीले आन्दोलनले तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई राजीनामा दिन बाध्य पारेको हो। यस्तो परिवर्तनले अलोकप्रिय नीति, भ्रष्टाचार र असुविधाजनक प्रशासनका विरुद्ध प्रतिरोधलाई बल दिएको छ। तर, वर्ल्ड बैंकले स्पष्ट पार्ने गरेको छ कि राजनीतिक अस्थिरता र नीति अनिश्चितताले वर्ष २०२६ मा आर्थिक वृद्धि मात्र २.१ प्रतिशतमा झर्न सक्छ।

लगानीमा पुनरावलोकन : नयाँ युवा नेतृत्व र आन्दोलनले, यदि संस्थागत सुधारमा परिणत भयो भने, निजी र विदेशी पुँजी लगानीकर्ताहरूको विश्वास पुनर्जीवन हुन सक्छ। तर यो विश्वास पुनर्स्थापना गर्दा निरन्तरता र नीति पूर्वानुमान (पोलिसी प्रेडिक्टिबिलिटी) अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुनेछ।

२.२ रोजगारी र श्रम शक्ति

युवा रोजगारी : जेनजी आन्दोलन स्पष्ट रूपमा रोजगारी अभाव, अवसर असमानता, र भ्रष्टाचारको विरुद्ध थियो। जनशक्ति ठूलो हुनाले र युवा धेरै हुनाले (जेनजीका रूपमा) रोजगार मागमा वृद्धि हुनेछ। यदि नयाँ सरकारले स्वरोजगारी, स्टार्टअप सेक्टर, टेक्नोलोजी र उद्यमशीलताको प्रवर्द्धन गर्छ भने, यो युवा शक्ति अर्थतन्त्रलाई नयाँ ऊर्जा दिन सक्छ।

रेमिटेन्समा दबाब : परम्परागत रूपमा, नेपालमा युवा धेरै पलायनमा छन् र रेमिटेन्स (प्रवासी कामदारबाट फर्किने मुद्रा) अर्थतन्त्रको एक महत्त्वपूर्ण अंग हो। जेनजीको क्रान्तिले युवा देशमै रहन उत्प्रेरित गरेमा, लामो अवधिमा रेमिटेन्समा कमी आउन सक्छ, तर घरेलु उत्पादन र सीपमा आधारित रोजगारी बढाउन सक्छ।

२.३ आर्थिक संरचनागत सुधार

उद्योग र निर्माण : यदि नयाँ सरकारले पावर उत्पादन, इन्फ्रास्ट्रक्चर र भवन निर्माणमा तीव्रता ल्यायो भने, उद्योग र निर्माण क्षेत्रमा वृद्धि थप तीव्र हुन सक्छ। वर्ल्ड बैंकले सुझाव दिएको छ कि पुँजी बजेटको प्रभावकारी कार्यान्वयन र सरल अनुमोदन प्रक्रियाले औद्योगिक वृद्धि बढाउन सक्छ।

ऊर्जा निर्यात : हाइड्रोपावर विकास योजनाले बढ्दो विद्युतीय उत्पादन र सम्भावित निर्यातमार्गहरू खोल्नेछ, जसले विदेशी मुद्रा आम्दानी बढाउन सक्छ र ऊर्जा क्षेत्रमा नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छ।

सेवाहरू : सेवा क्षेत्र, विशेष गरी प्रविधि, पर्यटन र खुद्रा व्यापार, वर्ल्ड बैंक र एडीबी दुवैका भविष्यवाणीमा वृद्धि ड्राइभरको रूपमा रहेछ। जेन जेडले डिजिटल सीप, उद्यमशीलता र सामाजिक नवप्रवर्तनमा बढी संलग्न हुने सम्भावना छ, जसले सेवा क्षेत्रलाई थप गतिशील बनाउन सक्छ।

२.४ वित्तीय प्रणाली र बैंकिङ

ऋण लगानी विस्तार : यद्यपि राष्ट्र बैंक रिपोर्टले निजी क्षेत्र क्रेडिटमा ८.४ प्रतिशत वृद्धि देखाएको छ, नयाँ युवा नेतृत्व र सुधार चाहने वातावरणले बैंकिङ प्रणालीमा लगानीको पुनःसंरचना र नयाँ वित्तीय उत्पादनहरूको विकास गर्न उत्प्रेरणा दिन सक्छ (जस्तै स्टार्टअप लोन, युवाका लागि उद्यमशीलता ऋण)।

सञ्चित तर अल्प उपयोग पुँजी : केही विश्लेषणहरूले अहिले बैंकिङ प्रणालीमा ‘धेरै पैसा, तर कम वृद्धि’ को समस्या देखाएका छन्। जहाँ बैंकहरूमामा क्रेडिट उपलब्धता छ, तर आर्थिक गतिविधि कमजोर छ। यदि जेनजी संकटपछि नीति सुधारमा केन्द्रित भयो भने, यो सञ्चित तर उपयोग नगरिएको पुँजीलाई उत्पादक क्षेत्रमा पुनः वितरण गर्न मद्दत मिल्न सक्छ।

२.५ सामाजिक समावेशी विकास

भ्रष्टाचार र पारदर्शिता : यो आन्दोलन मुख्य रूपमा भ्रष्टाचार, असमानता र राजनीतिक पारदर्शिताको विरुद्ध थियो। यदि नयाँ सरकारले नागरिक सहभागिता, जवाफदेहिता र नियमन सुधारलाई प्राथमिकता दिन्छ भने, यसको दीर्घकालीन लाभ आर्थिक स्थिरता र समावेशी विकासमा देखिन सक्छ।

सहरी-ग्रामीण विभाजन : युवा शक्ति विशेष गरी सहरी क्षेत्रमा केन्द्रित छ, तर यदि नयाँ नीति ग्रामीण र हिमाली जिल्लाहरूमा सेवा, शिक्षा, र रोजगारी विस्तारमा केन्द्रित भयो भने समावेशी वृद्धिको मोडेल सिर्जना गर्न सकिन्छ। जेन जेडले डिजिटल प्रविधि र सामाजिक नवप्रवर्तनमार्फत यस्तो विभाजन घटाउन सक्ने सम्भावना छ।

२.६ जोखिमहरू र चुनौतीहरू

राजनीतिक अस्थिरता : युवा आन्दोलनले नयाँ परिवर्तन ल्याएको छ, तर यदि निर्वाचनपछि पनि राजनीतिक स्थिरता कायम गर्न नसकिने हो भने, लगानीकर्ताहरू भयभीत हुन सक्छन् र आर्थिक पुनरुत्थान कमजोर बन्न सक्छ।

नीति पूर्वानुमानमा कमी : सुधारहरू आवेशपूर्वक लागू नभए र नीति निरन्तरता नहोस् भने, सुधारले दीर्घकालीन लाभ दिन सक्दैन। पुँजी बजेट, सार्वजनिक लगानी र अनुमोदन प्रक्रियामा ढिलाइले वृद्धिको लक्ष्यमा बाधा पुग्न सक्छ।

मानसिक र संगठनात्मक नेतृत्व : जेनजी आन्दोलनले ठूलो ऊर्जा देखाएको छ, तर यसलाई दीर्घकालीन शासन र नीति निर्माणमा रूपान्तरण गर्न नेतृत्व र संगठनात्मक क्षमताको अभाव हुन सक्छ। वाशिंटन पोस्ट एउटा लेखमा उल्लेख गर्छ कि केही युवा नेताहरूले ‘तिनीहरूको स्पष्ट दीर्घकालीन योजना छैन।’

विदेशी निर्भरता : रेमिटेन्समा भारी निर्भरता अझै पनि जारी छ। यदि युवा कम पलायन गर्छन्, त्यो राम्रो हो, तर तत्काल विदेशी मुद्रा आम्दानीमा कमीले चुनौती दिन सक्छ। साथै, ऊर्जा निर्यात र पर्यटनमा अपेक्षित वृद्धि ढिलो आयो भने जोखिम पनि हुन्छ।

३. रणनीतिक सिफारिसहरू

अन्तिममा, उद्योग नेताहरू, वरिष्ठ प्रशासक र राजनीतिक नेताहरूका लागि सुझावहरू छन्, ताकि जेनजी  शक्ति नेपालका लागि सकारात्मक आर्थिक रूपान्तरणमा बदल्न सकियोस् :

युवा–केन्द्रित आर्थिक नीतिहरू विकास गर्न

स्टार्टअपका लागि पूर्वानुमानयोग्य कर नीति र वित्तीय उपकरणहरू (ऋण, अनुदान) सिर्जना गर्न।
टेक्नोलोजी, डिजिटल सेवा, हरित ऊर्जा र सामाजिक उद्यमशीलतामा निवेश बढाउन।
युवा उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्ने राष्ट्रिय कार्यक्रमहरू (अन्तर-मन्त्रालय समन्वय, वन–स्टप सेवा आदि) स्थापित गर्न।

पारदर्शिता र प्रशासन सुधार

सरकारी प्रक्रियाहरू (जस्तै अनुमति, भुक्तानी, नियमन) लाई सरल र पारदर्शी बनाउने।
सरकारी अनुबन्ध र पुँजी बजेट व्यवस्थापन सुधार्न: ढिलाइ, भ्रष्टाचार र अनियमितता रोक्ने कदम।
युवाहरूलाई नीति बनाउने प्रक्रियामा सहभागी गराउने (निवेशक परिषद्, नागरिक सलाहकार समूह, युवा संसद्)।

संरचनागत वित्तीय पुनर्संरचना

बैंकिङ प्रणालीमा उत्पादक क्रेडिट प्रवाहलाई पुन: निर्देशित गर्ने : युवा उद्यम, कृषि, हरित ऊर्जा र संरचनामा।
प्रतिभा पुँजी (ह्युमन क्यापिटल) विकासका लागि सेयर गर्दै वित्तीय शिक्षा, वित्तीय पहुँच, साना व्यवसाय ऋण कार्यक्रम।
विदेशी प्रत्यक्ष लगानी आकर्षित गर्न सुधार गरिएको व्यापार र लगानी नीति: सरल अनुमति, कर प्रोत्साहन, ब्यूरोक्रेसी न्यून गर्ने उपायहरू।

शासन र दीर्घकालीन स्थिरता सुनिश्चितता

• निर्वाचनपछि राजनीतिक हस्तान्तरण र स्थायित्वका लागि राष्ट्रिय साझा एजेण्डा बनाउने।
• सार्वजनिक लगानीका प्राथमिकताहरूमा दीर्घकालीन दृष्टिकोण अपनाउने (पूर्वाधार, ऊर्जा, शिक्षा)।
• आपत्कालीन आर्थिक संकटहरू (जस्तै राजनीतिक अशान्ति, प्राकृतिक विपद्) सामना गर्न बचत र पुँजी व्यवस्थापन मञ्च विकास गर्ने।

नेपालमा जेनजी क्रान्ति केवल एक युवा आन्दोलन मात्रै होइन, यो वर्तमान र भविष्यका आर्थिक अवसरहरू र चुनौतीहरूको केन्द्रविन्दु बन्न सक्छ। यदि यो आन्दोलनलाई नयाँ नीति, नेतृत्व, वित्तीय सुधार, र सहभागी शासन मार्फत रणनीतिक रूपमा रूपान्तरण गरियो भने मुलुकलाई दीर्घकालीन समावेशी विकास र आर्थिक समृद्धिको नयाँ मार्गमा डोर्याउन सक्छ।

तर, राजनीतिक अस्थिरता, नीति पूर्वानुमानमा कमी, र युवा नेतृत्वका दीर्घकालीन योजनाको अभावले सुधार प्रयासहरू कमजोर पार्न सक्ने जोखिमहरू पनि छन्। जसलाई बेवास्ता गरिनु हुँदैन।

यस पटक जनता आगामी निर्वाचनको नतिजाको धैर्यपूर्वक प्रतीक्षा गरिरहेका छन्। कसको र कसरी नयाँ सरकार बन्छ भनेर हेर्नका लागि मात्र होइन, तर त्यसभन्दा बढी नयाँ सरकारले विगतका राजनीतिक परिवर्तनहरूले गर्न नसकेको आर्थिक रूपान्तरण र सुशासन दिन सक्छ कि सक्दैन भनेर आशापूर्वक पर्खिनका लागि पनि।

(शाह नेतृत्व विकास र क्षमता निर्माणमा केन्द्रित संस्था लीड नेपाल इंकका अध्यक्ष हुन्)